Stel dat je een dagje uit bent geweest. Het grootste deel van de dag was gezellig, maar aan het einde loopt alles mis. Je staat lang in de file, raakt geïrriteerd en komt vermoeid thuis. Wanneer iemand je later vraagt hoe het uitje was, is de kans aanwezig dat je vooral aan dat vervelende einde denkt. Andersom kan een dag die wat tegenviel toch positief blijven hangen wanneer hij eindigt met een bijzonder moment. Hoe kan het dat één gedeelte van een ervaring zo’n grote invloed heeft op hoe we het geheel herinneren?

Psychologen Barbara Fredrickson en Daniel Kahneman onderzochten hoe mensen ervaringen achteraf beoordelen. Hun onderzoek uit 1993 liet zien dat de totale beoordeling van een ervaring niet simpelweg wordt bepaald door hoe lang deze duurde of door het gemiddelde gevoel tijdens de hele ervaring. Vooral de intensiteit van bepaalde momenten kan een belangrijke rol spelen.

We onthouden vooral de piek en het einde

Dit verschijnsel staat bekend als de peak-end rule. Volgens deze regel baseren mensen hun herinnering aan een ervaring relatief sterk op twee onderdelen: het moment waarop de ervaring het meest intens was (de piek) en hoe de ervaring eindigde. Andere momenten en de totale duur lijken bij de beoordeling achteraf soms minder zwaar mee te wegen.

Fredrickson en Kahneman onderzochten dit onder andere met fragmenten van films die positieve of negatieve gevoelens opriepen. De deelnemers beoordeelden hun gevoelens tijdens het bekijken van de fragmenten en gaven achteraf een totaaloordeel. De onderzoekers ontdekten dat de duur van de fragmenten maar beperkt doorwerkte in de beoordeling achteraf. Mensen baseerden hun herinnering dus niet simpelweg op de hoeveelheid tijd die ze aan een ervaring hadden besteed.

Meer ongemak, maar toch liever opnieuw

Een bekend experiment van Kahneman en collega’s uit 1993 maakt dit verschijnsel nog opvallender. Deelnemers moesten hun hand in koud water houden. In de korte variant duurde dit zestig seconden bij een temperatuur van veertien graden. In de langere variant duurde het negentig seconden: na de eerste zestig seconden werd het water gedurende dertig seconden geleidelijk iets warmer, tot vijftien graden. De deelnemers ervoeren daardoor nog steeds ongemak, maar het laatste gedeelte was minder onaangenaam.

Vervolgens mochten de deelnemers kiezen welke van de twee ervaringen zij opnieuw wilden ondergaan. Opvallend genoeg koos een meerderheid voor de langere variant. Hoewel deze proef langer duurde en in totaal meer ongemak opleverde, werd de ervaring achteraf gunstiger beoordeeld. Het minder vervelende einde leek zwaar mee te wegen in de herinnering.

Het is meer dan een opvallend experiment

De invloed van piekmomenten en het einde is ook in later onderzoek onderzocht. In 2022 publiceerden Alaybek en collega’s een meta-analyse waarin zij 174 effectgroottes uit eerder onderzoek samenbrachten. De resultaten boden sterke ondersteuning voor de invloed van piek- en eindmomenten op de beoordeling van ervaringen achteraf. Het effect bleek bovendien sterker dan de invloed van de duur van een ervaring.

Dat betekent niet dat de duur of alle andere momenten helemaal geen rol spelen. Het gaat erom dat onze herinnering niet altijd een nauwkeurige samenvatting is van alles wat we hebben meegemaakt. Twee ervaringen die tijdens het verloop ongeveer even prettig waren, kunnen achteraf heel verschillend worden beoordeeld door de manier waarop ze eindigden.

Wat betekent dit voor het dagelijks leven?

De peak-end rule kan helpen verklaren waarom we sommige ervaringen positiever of negatiever herinneren dan we op basis van het volledige verloop zouden verwachten. Denk aan een vakantie die vooral wordt herinnerd vanwege één fantastische excursie, of een werkdag die door een vervelend laatste overleg toch als een slechte dag voelt.

Het onderzoek betekent niet dat we ieder moment perfect moeten maken of dat een positieve afsluiting alle negatieve ervaringen uitwist. Wel laat het zien dat de manier waarop iets eindigt invloed kan hebben op hoe we het later beoordelen. Misschien is het daarom waardevol om bij het terugkijken op een dag niet alleen stil te staan bij het vervelendste of laatste moment, maar ook bewust te kijken naar wat er daarvoor allemaal goed ging.

Wetenschappelijke bronnen

Fredrickson, B. L., & Kahneman, D. (1993). Duration neglect in retrospective evaluations of affective episodes. Journal of Personality and Social Psychology, 65(1), 45–55. https://doi.org/10.1037/0022-3514.65.1.45

Alaybek, B., Dalal, R. S., Fyffe, S., Aitken, J. A., Zhou, Y., Qu, X., Roman, A., & Baines, J. I. (2022). All’s well that ends (and peaks) well? A meta-analysis of the peak-end rule and duration neglect. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 170, 104149. https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2022.104149

Bij het schrijven en redigeren van deze blog is gebruikgemaakt van generatieve AI. De genoemde wetenschappelijke publicaties zijn gebruikt als bronnen.