“Hij was zó charmant.” “Zij had meteen een enorme aantrekkingskracht.” Veel mensen die later een moeilijke relatie met een narcistische partner beschrijven, vertellen hetzelfde verhaal: in het begin leek alles perfect. Maar waarom voelen narcistische persoonlijkheden zich vaak zo onweerstaanbaar aan? De psychologie heeft daar verrassend duidelijke verklaringen voor.

Charme als sociaal wapen

Narcisme wordt vaak geassocieerd met arrogantie en egocentrisme, maar dat beeld is slechts een deel van het verhaal. Vooral mensen met een hoog niveau van grandioos narcisme maken juist een uitstekende eerste indruk. Ze zijn zelfverzekerd, grappig, sociaal vaardig en durven initiatief te nemen. Daardoor worden ze bij eerste ontmoetingen vaak als aantrekkelijker beoordeeld dan gemiddeld (Back et al., 2010).

Zelfvertrouwen wordt namelijk gemakkelijk verward met competentie. Uit onderzoek blijkt dat mensen die overtuigend overkomen, sneller worden gezien als intelligent, succesvol en leiderschapswaardig, zelfs wanneer daar objectief weinig bewijs voor is (Paulhus, 1998).

De eerste indruk is vaak misleidend

Psychologen spreken wel van het narcissism paradox. Narcisten worden aanvankelijk positiever beoordeeld dan anderen, maar naarmate mensen hen beter leren kennen, verandert dat beeld vaak drastisch (Leckelt et al., 2015).

In langdurige contacten blijken eigenschappen als empathie, betrouwbaarheid en wederkerigheid juist belangrijker te worden. Omdat narcisten hier vaak moeite mee hebben, nemen conflicten en teleurstellingen in relaties toe.

Love bombing: te mooi om waar te zijn?

Een term die tegenwoordig veel op sociale media rondgaat, is love bombing. Daarmee wordt bedoeld dat iemand een nieuwe partner overspoelt met aandacht, complimenten en grote liefdesverklaringen.

Hoewel love bombing geen officiële psychologische diagnose is, herkennen relatieonderzoekers wel dat sommige mensen met narcistische trekken in het begin extreem veel investeren in indruk maken en idealiseren. Wanneer de relatie stabieler wordt, kan deze idealisering omslaan in kritiek, afstand of controle (Campbell & Foster, 2002).

Niet iedere enthousiaste verliefdheid is natuurlijk love bombing. Het verschil zit vooral in de intentie en de duurzaamheid van het gedrag.

Waarom vallen sommige mensen hier sneller voor?

Dat betekent niet dat slachtoffers “naïef” zijn. Integendeel. Mensen voelen zich van nature aangetrokken tot personen die zelfverzekerd lijken. Bovendien zorgen aandacht, complimenten en bevestiging ervoor dat het beloningssysteem in de hersenen actief wordt. Dopamine speelt hierbij een belangrijke rol, waardoor een intense eerste verliefdheid letterlijk prettig voelt (Fisher et al., 2005).

Daarnaast laat onderzoek zien dat mensen die veel waarde hechten aan status, charisma of extraversie narcistische kenmerken in eerste instantie vaker positief beoordelen (Jonason et al., 2015).

Kun je narcisme herkennen?

Dat is lastiger dan veel mensen denken. Psychologen adviseren vooral te kijken naar gedrag over langere tijd. Gezonde relaties kenmerken zich door wederkerigheid, empathie, verantwoordelijkheid nemen en respect voor grenzen.

Waarschuwingssignalen kunnen zijn:

• voortdurend behoefte aan bewondering;
• weinig belangstelling voor gevoelens van anderen;
• slecht omgaan met kritiek;
• manipulatief gedrag;
• anderen de schuld geven van problemen.

Een enkele eigenschap zegt overigens weinig. Narcistische trekken komen in verschillende mate bij veel mensen voor. Pas wanneer deze kenmerken langdurig aanwezig zijn én leiden tot problemen in relaties of functioneren, kan sprake zijn van een narcistische persoonlijkheidsstoornis (American Psychiatric Association, 2022).

Wat zegt de wetenschap?

Interessant genoeg blijkt uit longitudinaal onderzoek dat narcisten hun charme vooral gebruiken bij nieuwe contacten. Zodra de relatie langer duurt, worden verschillen met niet-narcistische personen steeds duidelijker zichtbaar (Back et al., 2013). Met andere woorden: de eerste indruk voorspelt niet altijd hoe iemand zich in een duurzame relatie gedraagt.

Conclusie

Narcistische persoonlijkheden kunnen bijzonder aantrekkelijk overkomen. Hun zelfvertrouwen, charme en sociale vaardigheden zorgen ervoor dat ze vaak een uitstekende eerste indruk maken. Juist daardoor kan het moeilijk zijn om minder prettige eigenschappen in een vroeg stadium te herkennen.

De wetenschap laat zien dat niet de eerste indruk, maar vooral gedrag op de lange termijn iets zegt over de kwaliteit van een relatie. Uiteindelijk blijken empathie, betrouwbaarheid en wederkerigheid veel betere voorspellers van een gezonde verbinding dan charisma alleen.

Bronnen:

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). American Psychiatric Association.

Back, M. D., Schmukle, S. C., & Egloff, B. (2010). Why are narcissists so charming at first sight? Decoding the narcissism–popularity link at zero acquaintance. Journal of Personality and Social Psychology, 98(1), 132–145.

Back, M. D., Küfner, A. C. P., Dufner, M., Gerlach, T. M., Rauthmann, J. F., & Denissen, J. J. A. (2013). Narcissistic admiration and rivalry: Disentangling the bright and dark sides of narcissism. Journal of Personality and Social Psychology, 105(6), 1013–1037.

Campbell, W. K., & Foster, C. A. (2002). Narcissism and commitment in romantic relationships. Personality and Social Psychology Bulletin, 28(4), 484–495.

Fisher, H. E., Aron, A., & Brown, L. L. (2005). Romantic love: An fMRI study of a neural mechanism for mate choice. The Journal of Comparative Neurology, 493(1), 58–62.

Jonason, P. K., Lyons, M., Baughman, H. M., & Vernon, P. A. (2015). What a tangled web we weave: The Dark Triad traits and mate choice. Personality and Individual Differences, 87, 157–162.

Leckelt, M., Küfner, A. C. P., Nestler, S., & Back, M. D. (2015). Behavioral processes underlying the decline of narcissists’ popularity over time. Journal of Personality and Social Psychology, 109(5), 856–871.

Paulhus, D. L. (1998). Interpersonal and intrapsychic adaptiveness of trait self-enhancement: A mixed blessing? Journal of Personality and Social Psychology, 74(5), 1197–1208.