Stel je voor dat iemand kanker heeft. Er zijn meerdere chemokuren geprobeerd. De behandelingen maakten diegene steeds zieker, terwijl de kanker niet verdween. Een normaal leven is nauwelijks meer mogelijk. Als die persoon zegt: ‘Ik kan dit niet nog eens’, begrijpen de meeste mensen dat. Niemand noemt diegene meteen een zorgmijder. Stel je nu iemand voor met langdurige psychische klachten. Diegene heeft therapie na therapie gevolgd. Sommige behandelingen hielpen niet; andere maakten het psychisch erger. Uiteindelijk is die persoon volledig uitgevallen en lukt normaal leven niet meer. Zegt diegene: ‘Ik kan dit niet nog eens’, dan klinkt al snel: ‘Je moet wel openstaan voor hulp.’ Of: ‘Je wilt blijkbaar niet beter worden.’ Dat psychotherapie ook negatieve effecten kan hebben, is in onderzoek beschreven (Klatte et al., 2025).

Waarom krijgt de ene patiënt begrip voor de grens die behandeling heeft bereikt, terwijl de andere patiënt zich moet blijven bewijzen?

Ik heb lang geloofd dat hulpverlening altijd ergens een antwoord had. Dat er, als je maar doorzocht en bleef proberen, uiteindelijk een behandeling zou zijn die hielp. Ik wil dat nog steeds graag geloven. Maar ik heb inmiddels ook gezien dat die overtuiging iemand eenzaam kan maken. Zeker wanneer die persoon wél heeft gezocht, wél heeft meegewerkt en na elke nieuwe poging verder achteruitging. Dat betekent niet dat therapie in het algemeen schadelijk is. Het betekent dat we moeten luisteren wanneer iemand vertelt wat een specifieke behandeling met hem of haar heeft gedaan.

Onderzoek naar besluitvorming in de ggz laat zien dat patiënten ervaren dat hun eigen kennis en ervaringen soms worden genegeerd of minder geloofwaardig worden gevonden (Grim et al., 2019). ‘Probeer het nog eens’ is gemakkelijk gezegd als je zelf de prijs van de vorige pogingen niet hebt betaald. Psychisch lijden is niet altijd zichtbaar. Je ziet misschien iemand die een gesprek voert of even lacht. Je ziet niet hoeveel het kost om de dag door te komen. Je ziet niet hoe klein iemands wereld is geworden, of hoe vaak diegene opnieuw hoop heeft verzameld om daarna weer teleurgesteld te raken. Een lichaam kan uitgeput zijn. Een mens kan dat mentaal ook zijn. Psychische aandoeningen kunnen het dagelijks functioneren ernstig beperken en langdurig lijden veroorzaken (World Health Organization, z.d.).

De een probeert met dat lijden te blijven leven, soms dag voor dag of zelfs van uur tot uur. Een ander spreekt een wens tot levensbeëindiging uit. Juist bij psychisch lijden roept dat onmiddellijk discussie op. Er zou altijd nog hulp zijn. Het geloof zou een antwoord moeten geven. Of iemand krijgt te horen dat die egoïstisch is en anderen in de steek laat. Ik begrijp best waar zulke reacties vandaan kunnen komen. De mens is biologisch voorzien van een overlevingsdrang. Als je van iemand houdt, wil je diegene niet verliezen. En niemand kan van buitenaf met zekerheid voorspellen hoe iemands leven zich zal ontwikkelen. Daarom moet een doodswens zorgvuldig en zonder haast worden besproken (Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie, 2026).

Maar zorgvuldigheid vraagt óók dat we niet automatisch over iemands woorden heen stappen. In interviews met mensen die vanwege psychisch lijden een euthanasiewens hadden, bleek hoe belangrijk het voor hen was dat hun lijden werd erkend en hun wens bespreekbaar was (Pronk et al., 2022). ‘Er is vast nog iets’ klinkt hoopvol, maar is geen behandeling. ‘Denk aan de mensen die van je houden’ kan voortkomen uit liefde, maar kan bij iemand die nauwelijks nog kan leven ook als een extra last terechtkomen. Iemand egoïstisch noemen of naar het geloof verwijzen als iemand daar niks mee heeft maakt de afstand alleen groter.

Ik denk dat begrip met een eenvoudigere vraag begint: ‘wat is er allemaal al geprobeerd, wat heeft dat met je gedaan en wat heb je nu nodig?’ Soms is er nog een mogelijkheid die passend en draaglijk is maar in andere gevallen ontbreekt op dit moment een interventie die iemands leven weer houdbaar maakt. Dat moeten we onder ogen kunnen zien, zonder een mens tot een mislukt behandeltraject of onwelwillend te reduceren. Iemand rust gunnen hoeft niet te betekenen dat je namens die persoon een conclusie over het levenseinde trekt. Het kan beginnen met stoppen met oordelen. Met erkennen dat het lijden echt is. Met een gesprek waarin ook ‘ik kan niet meer’ hardop gezegd mag worden en serieus wordt onderzocht.

Psyche kan net zo slopend zijn als kanker. Als we dat erkennen, hoeven we niet te doen alsof alle antwoorden eenvoudig zijn. We kunnen wel ophouden mensen de schuld te geven van het feit dat de hulp die zij kregen, hen niet beter heeft gemaakt.

113 Zelfmoordpreventie. (z.d.). Hulplijn. https://www.113.nl/heb-je-nu-hulp-nodig/hulplijn

Grim, K., Tistad, M., Schön, U.-K., & Rosenberg, D. (2019). The legitimacy of user knowledge in decision-making processes in mental health care: An analysis of epistemic injustice. Journal of Psychosocial Rehabilitation and Mental Health, 6, 157–173. https://doi.org/10.1007/s40737-019-00145-9

Klatte, R., Strauss, B., Flückiger, C., & Rosendahl, J. (2025). Adverse events in psychotherapy randomized controlled trials: A systematic review. Psychotherapy Research, 35(1), 84–99. https://doi.org/10.1080/10503307.2023.2286992

Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie. (2026). Levensbeëindiging op verzoek bij patiënten met een psychische aandoening. Richtlijnendatabase. https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/levensbe_indiging_op_verzoek_bij_pati_nten_met_een_psychische_aandoening/startpagina_-_levensbe_indiging_op_verzoek_bij_pati_nten_met_een_psychische_aandoening.html

Pronk, R., Willems, D. L., & Van de Vathorst, S. (2022). Feeling seen, being heard: Perspectives of patients suffering from mental illness on the possibility of physician-assisted death in the Netherlands. Culture, Medicine, and Psychiatry, 46(2), 475–489. https://doi.org/10.1007/s11013-021-09726-5

World Health Organization. (z.d.). Mental disorders. https://www.who.int/en/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders