Even tekenen, muziek maken of koken zonder doel. Het lijkt misschien tijdverspilling na een drukke werkdag. Maar juist zulke creatieve activiteiten kunnen helpen om mentaal te herstellen van werkstress.

Wanneer we denken aan creativiteit, denken we vaak aan kunstenaars, schrijvers of mensen met bijzondere ideeën. Maar creativiteit hoeft helemaal niet zo groot te zijn. Een nieuwe maaltijd bedenken, fotograferen tijdens een wandeling, schilderen, tuinieren, muziek maken of zelfs een meubel in elkaar zetten op je eigen manier zijn allemaal voorbeelden van alledaagse creativiteit. En juist die kleine creatieve momenten lijken interessant te zijn voor ons welzijn.

Van werkmodus naar herstelmodus

Na een lange werkdag kan het lastig zijn om je hoofd echt van het werk af te krijgen. Je lichaam is misschien thuis, maar in gedachten ben je nog bezig met die ene e-mail, een deadline of iets wat morgen moet gebeuren.

Creatieve activiteiten kunnen daarbij helpen. Onderzoek van Eschleman en collega’s (2014) laat zien dat mensen die in hun vrije tijd creatieve activiteiten ondernemen, meer herstelervaringen rapporteren. Het ging daarbij onder andere om ontspanning, het gevoel ergens beter in te worden en controle over de eigen tijd. Zelf controle te hebben over wat je doet en hoe je het doet, geeft een prettig gevoel.

Dat is interessant, omdat juist deze ervaringen belangrijk zijn wanneer we herstellen van werkstress. Een creatieve activiteit geeft je namelijk niet alleen afleiding: je bent ergens actief mee bezig dat je zélf hebt gekozen.

Creativiteit geeft iets terug wat werk soms afneemt

Een belangrijk verschil tussen werk en een creatieve hobby is autonomie. Op het werk bepalen anderen soms wat er moet gebeuren, wanneer het af moet zijn en aan welke eisen het moet voldoen. Tijdens creatief bezig zijn kun je daarentegen zelf bepalen wat je doet. Je kunt een tekening maken zonder dat iemand hem beoordeelt. Je kunt een recept aanpassen omdat jij denkt dat het lekkerder wordt. Of je kunt een liedje spelen zonder dat het ergens toe hoeft te leiden.

Recent onderzoek van Putney en collega’s (2024) geeft aanwijzingen voor waarom dit prettig kan zijn. In een experience-samplingonderzoek volgden onderzoekers 125 studenten gedurende zeven dagen. Op momenten waarop deelnemers creatieve activiteiten ondernamen, rapporteerden zij meer positieve en minder negatieve emoties. Dit verband liep onder andere via drie psychologische basisbehoeften: autonomie, competentie en verbondenheid.

Creativiteit lijkt daarmee niet alleen leuk te kunnen zijn. Het kan ook bijdragen aan het gevoel: ik kies hier zelf voor, ik kan iets en ik ben ergens mee bezig dat betekenis voor me heeft.

Maar helpt creativiteit dan tegen burn-out?

Daar moeten we voorzichtig mee zijn. De onderzoeken laten vooral verbanden zien tussen creativiteit, herstel en welzijn. Dat betekent niet dat creatief bezig zijn een burn-out kan voorkomen of genezen. Burn-out is complex en hangt samen met onder andere langdurige werkbelasting en onvoldoende herstel.

Sterker nog: onderzoek onder werknemers met ernstige burn-outklachten laat zien dat juist bij klinische burn-out de creativiteit lager kan zijn (Weiss et al., 2022). Wanneer iemand volledig uitgeput is, kan zelfs een activiteit die normaal energie geeft te veel voelen. Creativiteit moet daarom niet worden gezien als nóg een taak op de to-dolijst.

Het hoeft niet mooi, nuttig of productief te zijn

Misschien is dat wel het belangrijkste. Een creatieve activiteit hoeft geen kunstwerk op te leveren. Je hoeft geen talent te hebben en het hoeft nergens toe te leiden. Juist het ontbreken van een prestatiedoel kan onderdeel zijn van het herstel. Dus misschien is de vraag niet:

“Wat kan ik vandaag nog bereiken?”

maar soms:

“Waar krijg ik vandaag weer een beetje energie van?”

Een halfuur gitaar spelen. Een taart bakken. Een paar foto’s maken. Tekenen zonder plan. Een plant verpotten. Een verhaal schrijven dat niemand hoeft te lezen. Niet omdat je daarmee je burn-out oplost. Maar omdat je jezelf even de ruimte geeft om iets te doen dat niet hoeft.

Kortom

Creativiteit kan een waardevolle aanvulling zijn op herstel van werkstress. Onderzoek wijst erop dat creatieve activiteiten samenhangen met positieve emoties en herstelervaringen, mogelijk doordat ze gevoelens van autonomie, competentie en verbondenheid versterken (Eschleman et al., 2014; Putney et al., 2024).

En misschien is creativiteit daarom juist zo waardevol in een wereld waarin bijna alles efficiënt en nuttig moet zijn: soms mag je iets maken zonder dat het ergens voor hoeft te zijn.

Bronnen: 

Eschleman, K. J., Madsen, M. K., Alarcon, G. M., & Baird, E. (2014). Benefiting from creative activity: The positive relationships between creative activity, recovery experiences, and performance-related outcomes. Journal of Occupational and Organizational Psychology, 87(3), 579–598.

Putney, H., Silver, S., Silvia, P. J., Christensen, A. P., & Cotter, K. N. (2024). Why does creativity foster well-being? Autonomy, competence, and relatedness during everyday creative activities. Journal of Research in Personality, 113, 104552.

Gedeeltes uit deze blog kwamen mede tot stand door ai.